संत रोहिदास: लोकमंगल व समरसतेचे प्रतीक

संत रोहिदास: लोकमंगल व समरसतेचे प्रतीक

१. जन्मस्थान: काशी (वाराणसी)

गुरु रोहिदासजी यांचे जन्मस्थान काशी (वाराणसी) जवळील शीर गोवर्धनपूर मानले जाते. काशी ही प्राचीन काळापासून भारताची आध्यात्मिक राजधानी म्हणून ओळखली जाते. अशा पवित्र भूमीत जन्मलेले गुरु रोहिदासजी पुढे भक्ती, समता आणि मानवमूल्यांचा संदेश संपूर्ण समाजापर्यंत पोहोचवणारे महान संत ठरले. आजही हे स्थान श्रद्धा, समरसता व भक्तीचे प्रतीक मानले जाते.

२. नामकरण (विविध नावांची परंपरा):

संत रोहिदास यांनी आयुष्यभर भारतातील विविध प्रदेशांत भ्रमण केले. या व्यापक संपर्कामुळे वेगवेगळ्या भागांत त्यांच्या नावाची वेगवेगळी रूपे प्रचलित झाली. रविदास, रैदास, रायदास, रोहिदास, रुद्रास, रीदास, रामदास, हरिदास अशी नावे लोकभाषेनुसार वापरली गेली. नाव कोणतेही असो, त्यांची वाणी व विचार सर्वत्र समान श्रद्धेने स्वीकारले गेले.

३. जात व व्यवसाय (श्रमाची प्रतिष्ठा):

संत रोहिदास हे चर्मकार (मोची) समाजात जन्मले. त्यांच्या कुटुंबाचा पारंपरिक व्यवसाय मृत पशुंची कातडी काढून त्यापासून उपयुक्त वस्तू तयार करण्याचा होता. गुरु रोहिदासजी यांनी या श्रमप्रधान व्यवसायाला कधीही हीन मानले नाही. उलट, प्रामाणिक श्रम हाच खरा धर्म आहे असा संदेश त्यांनी आपल्या जीवनातून दिला. त्यांच्या कार्यामुळे श्रम, स्वाभिमान व समानतेचे मूल्य समाजासमोर ठळकपणे उभे राहिले.

४. माता-पिता (सेवाभावाचे संस्कार):

संत रोहिदास यांचा जन्म अशा कुटुंबात झाला जिथे सेवा, अतिथी-सत्कार आणि दीन-दुबळ्यांविषयी करुणा ही जीवनपद्धती होती. त्यांचे माता-पिता साधू, फकीर व गरजू लोकांची निःस्वार्थ मदत करत असत. याच सेवाभावी संस्कारांमधून गुरु रोहिदासजींच्या जीवनात करुणा, समता व मानवतेची बीजे रुजली.

५. पत्नी लोना देवी (करुणा व उपचारांची परंपरा):

संत रोहिदास यांचा जन्म अशा कुटुंबात झाला जिथे सेवा, अतिथी-सत्कार आणि दीन-दुबळ्यांविषयी करुणा ही जीवनपद्धती होती. त्यांचे माता-पिता साधू, फकीर व गरजू लोकांची निःस्वार्थ मदत करत असत. याच सेवाभावी संस्कारांमधून गुरु रोहिदासजींच्या जीवनात करुणा, समता व मानवतेची बीजे रुजली.

६. पत्नी लोना देवी (करुणा व उपचारांची परंपरा):

डॉ. एन. सिंह यांच्या मते संत रोहिदास यांनी स्वामी रामानंद यांना आपले गुरु मानले होते.

स्वामी रामानंद परंपरेत समता, भक्ती व सामाजिक बंधनांपासून मुक्त अध्यात्मावर भर दिला जातो. या गुरुपरंपरेतून गुरु रोहिदासजींना व्यापक मानवतावादी दृष्टिकोन व भक्तीचा सर्वसमावेशक मार्ग लाभला..

७. यात्रा (भक्तीचा संदेश संपूर्ण भारतात):

डॉ. एन. सिंह यांच्या मते संत रोहिदास यांनी स्वामी रामानंद यांना आपले गुरु मानले होते. स्वामी रामानंद परंपरेत समता, भक्ती व सामाजिक बंधनांपासून मुक्त अध्यात्मावर भर दिला जातो. या गुरुपरंपरेतून गुरु रोहिदासजींना व्यापक मानवतावादी दृष्टिकोन व भक्तीचा सर्वसमावेशक मार्ग लाभला..

८. देहावसान (चित्तोड येथे निर्वाण):

संत रोहिदास यांनी विक्रम संवत १५८४ मध्ये चित्तोड येथील कुंभश्याम मंदिराजवळ निर्वाण प्राप्त केले. त्यांच्या देहावसानाच्या वेळी भारतातील विविध प्रदेशांतील लोक मोठ्या संख्येने एकत्र आले होते. यावरून त्यांच्या प्रति असलेली अपार श्रद्धा व व्यापक प्रभाव स्पष्ट होतो.

९. भक्ती आंदोलनातील योगदान (सर्वांसाठी भक्ती):

संत रोहिदास यांनी विक्रम संवत १५८४ मध्ये चित्तोड येथील कुंभश्याम मंदिराजवळ निर्वाण प्राप्त केले. त्यांच्या देहावसानाच्या वेळी भारतातील विविध प्रदेशांतील लोक मोठ्या संख्येने एकत्र आले होते. यावरून त्यांच्या प्रति असलेली अपार श्रद्धा व व्यापक प्रभाव स्पष्ट होतो.

१०. बेगमपुराचा संकल्प (दुःख मुक्त समाजाची कल्पना):

संत रोहिदास यांनी विक्रम संवत १५८४ मध्ये चित्तोड येथील कुंभश्याम मंदिराजवळ निर्वाण प्राप्त केले. त्यांच्या देहावसानाच्या वेळी भारतातील विविध प्रदेशांतील लोक मोठ्या संख्येने एकत्र आले होते. यावरून त्यांच्या प्रति असलेली अपार श्रद्धा व व्यापक प्रभाव स्पष्ट होतो.

११. परकीय आक्रमणकाळात आत्मिक शक्तीचा संदेश:

परकीय मुस्लिम सत्ताधीशांच्या काळात हिंदू समाजावर अन्याय, जिझिया कर व जबरदस्तीचे धर्मांतर होत होते. अशा वेळी संत रोहिदासजींनी आपल्या वाणीतून लोकांमध्ये आत्मशक्ती जागृत केली, जेणेकरून समाज धर्मांतराच्या मार्गावर जाऊ नये आणि आध्यात्मिक बळाने 11 संकटांचा सामना करू शकेल.

१२. श्रमाची महानता (श्रम हाच धर्म):

संत रोहिदासजींनी सांगितले की श्रमाचा थेट संबंध कर्माशी आहे आणि श्रम हाच अर्थव्यवस्थेचा पाया आहे. ते स्वतः आयुष्यभर जोडे तयार करण्याचे कार्य करीत होते आणि त्याच प्रामाणिक श्रमावर उपजीविका चालवत होते.

"श्रम करण्यास लाज नाही" हा संदेश त्यांनी कृतीतून दिला.

१३. नारीचा सन्मान (समानतेचा आधार):

नारीचा सन्मान हा जीवनाचा आधार आहे, असे संत रोहिदासजी मानत. स्त्रीला पुरुषाइतकेच समान हक्क आहेत. त्यांच्या शिष्यांमध्ये स्त्रियांचाही समावेश होता. चित्तोडच्या राजपूत राणी व मीरा बाई यांनीही त्यांना आपले गुरु मानले.

१४. नैतिक मूल्ये (जीवनाची खरी दिशा):

नैतिक मूल्यांशिवाय यश अशक्य आहे, असे संत रोहिदासजी सांगतात. सत्य, करुणा व संयम यांचा अवलंब करावा. काम, क्रोध व अहंकार हे भक्तीच्या मार्गातील अडथळे असून त्यांचा त्याग करून ईश्वरचिंतन करावे.

१५. सगुण-निर्गुण (भक्तीची एकता):

संत रोहिदासजी यांच्या वाणीत राम, माधव, गोविंद, नारायण, हरी, गंगा अशी अनेक नावे येतात. ते सगुण भक्तीतून निर्गुण भक्तीकडे मार्गक्रमण करतात. त्यांच्या विचारांत भारतीय आध्यात्मिक परंपरेचे सुंदर एकात्म दर्शन आढळते.

१६. लोकमंगल व समरसतेचे प्रतीक:

संत रोहिदासजी यांनी लोकमंगल व सामाजिक समरसतेचा आग्रह धरला. सर्वांना समान अधिकार, समान दृष्टी, धर्म व जातीय भेदभावाचा अंत आणि परस्पर समज वाढावी यासाठी त्यांनी आयुष्यभर कार्य केले.

१८. काशी नरेश, झाली राणी व मीरा यांचे गुरु:

संत रोहिदासजींच्या भक्तीभावाने प्रभावित होऊन काशी नरेश त्यांचे शिष्य झाले. चित्तोडच्या झाली राणी व मीरा बाईंनीही त्यांनाच आपले गुरु मानले. हे नाते सगुण निर्गुण भक्ती परंपरेचे सुंदर मिलन व जातिभेद नाकारणारे प्रेरणादायी उदाहरण ठरले.

१९. चित्तोडच्या राणांकडून सन्मान:

चित्तोडच्या मंदिरात प्राणप्रतिष्ठेसाठी राणांनी संत रोहिदासजींना आमंत्रित केले. स्थानिक विरोध असूनही त्यांचा सन्मान करण्यात आला. त्यांच्या चाळीस पदांना गुरु ग्रंथसाहिब मध्ये स्थान मिळाले, त्यामुळे "रोहिदासजी" हे नावच मानाची उपाधी बनले.