Geography -2/7: Maharashtra State-2

Geography: Maharashtra State-2

महाराष्ट्राचा भूगोल : भाग 2- 2/7

महाराष्ट्रातील जंगले:

★ भारताच्या एकूण जंगलव्याप्त क्षेत्राच्या ८.५ टक्के जंगलक्षेत्र महाराष्ट्रात आहे.

★ महाराष्ट्रातील एकूण क्षेत्रफळापैकी २१ टक्के जमीन जंगलव्याप्त आहे. 

★ विदर्भात प्रामुख्याने आर्द्र पानझडी प्रकारची जंगले आढळतात.

★ चंद्रपूर व भंडारा जिल्ह्यांमध्ये पानझडी वृक्षांची अरण्ये आढळतात.

★महाराष्ट्रात साग हा पानझडी अरण्यातील महत्त्वाचा वृक्ष आहे. 

★ महाराष्ट्रात कमी पावसाच्या प्रदेशात शुष्क पानझडी प्रकारचे वृक्ष आढळतात.

★ पश्चिम महाराष्ट्रात सदाहरीत अरण्ये आढळतात. 

★ कोकणात निम-सदापर्णी प्रकारचे वृक्ष आढळतात.

★ अति पाऊस पडणाऱ्या भागात उष्णकटीबंधीय सदाहरीत अरण्ये आढळतात.

★ गडचिरोली हा दाट जंगलांनी व्यापलेला जिल्हा आहे. 

★ गडचिरोली हा सर्वात जास्त वनक्षेत्र असलेला जिल्हा आहे.

★ गढ़चिरोली हा चंद्रपूरपेक्षा अधिक जंगलमय जिल्हा आहे. 

★ विदर्भ विभागात सर्वाधिक जंगले आहेत.

★ महाराष्ट्रातील मराठवाडा विभागात सर्वात कमी जंगले आहेत. 

★ महाराष्ट्रात सर्वात जास्त जंगल उत्पादन जंगली लाकडाचे होते.

★ महाराष्ट्रातील दुष्काळी भागात काटेरी झुडपे मोठ्या प्रमाणावर आढळतात.

★ गवताळ जमिनी ठाणे जिल्हघात आढळतात.

★ मुशी गवत ठाणे जिल्हयात मोठ्या प्रमाणात आढळते.

★ महाराष्ट्रात २६ जानेवारी, १९६२ रोजी सामाजिक वनीकरण सुरू झाले. 

★ सुबाभूळाची लागवड लोकप्रिय करण्याशी 'मनीभाई देसाई' संबंधित आहे.

★ सध्या अस्तित्वात असलेल्या जंगलावरील ताण कमी करणे, हा सामाजिक वनीकरणाचा मुख्य हेतू आहे.

★ चंद्रपूर भंडारा जिल्हयात पावसाचे प्रमाण खूप असूनही पानझडी प्रकारची अरण्ये आढळतात कारण

★उन्हाळयात हवेतील तसेच जमिनीतील आर्द्रता अतिशय कमी असल्याने वृक्षांची पाने गळून पडतात.

X X

महाराष्ट्रातील वने उपवने व अभयारण्ये:

★ सांबर चितळ हे प्राणी प्रामुख्याने चंद्रपूर जिल्ह्यातील जंगलात आढळतात.

★ सोलापूर जिल्ह्यातील माळढोक अभयारण्य पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. 

★ महाराष्ट्रातील अजिंठा अरण्य अभयारण्य नाही.

★ यावल अभयारण्य जळगाव जिल्हयात आहे. 

★ कर्नाळा अभयारण्य रायगड जिल्हयात आहे.

★ देऊळगांव रेहकुरी अभयारण्य काळविटांसाठी प्रसिद्ध आहे.

★ गव्यांसाठी प्रसिद्ध असलेले राधानगरी अभयारण्य कोल्हापूर जिल्हयात आहे.

★ हरणांसाठी प्रसिद्ध असलेले सागरेश्वर अभयारण्य सांगली जिल्हयात आहे. 

★ अंधेरी अभयारण्य चंद्रपूर जिल्हयात आहे.

★ चांदोली अभयारण्य सांगली व कोल्हापूर जिल्हयांत आहे.

★ चबराळा अभयारण्य गडचिरोली जिल्हयात आहे.

★ भीमाशंकर अभयारण्य पुणे जिल्हयात आहे.

★ गौताळा औटरमघाट अभयारण्य औरंगाबाद व जळगाव जिल्हयात आहे. 

★ टिपेश्वर अभयारण्य यवतमाळ जिल्हयात आहे.

★ विवया (विळ्या) व मोरांसाठी प्रसिद्ध किनवट अभयारण्य नांदेड जिल्ह्यात आहे. 

★ तानसा वन्य प्राणी अभयारण्य ठाणे जिल्हयात आहे.

★ बोर अभयारण्य वर्धा जिल्हयात आहे. 

★ माळढोक पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध अभयारण्य अहमदनगर व सोलापूर जिल्हयात आहे.

★ वाघासाठी प्रसिद्ध असलेले ढाकणा कोलकाझ अभयारण्य अमरावती जिल्हयात आहे. 

★ वाघासाठी प्रसिद्ध असलेले मेळघाट अभयारण्य अमरावती जिल्हयात आहे.

★कळसूबाई अभयारण्य अहमदनगर जिल्हयात आहे.

★फणसाड अभयारण्य रायगड जिल्हयात येते.

महाबळेश्वर अभयारण्य मधुमक्षीका पालनासाठी प्रसिद्ध ठिकाण आहे. 

अनेर अभयारण्य धुळे जिल्हयात आहे.

★नांदुरमध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्य नाशिक जिल्हयात आहे. 

★ हरिण व डुकरांसाठी प्रसिद्ध कोयना अभयारण्य सातारा जिल्हयात आहे. 

★पाल अभयारण्य जळगाव जिल्हयात आहे. 

★महाराष्ट्रात एकूण चार राष्ट्रीय उद्याने आहेत. 

★चंद्रपूर जिल्हयातील ताडोबा राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ ११७ चौ. कि. मी. आहे. 

★मुंबई जिल्हयातील बोरीवलीच्या संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ ८७ चौ. कि.मी. आहे. 

★नागपूर जिल्ह्यातील पेंच राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ २५७ चौ. कि. मी. आहे. 

★नवेगांव आंध (भंडारा जिल्हा) या राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ १३४ चौ. कि. मी. आहे. 

★तोरणमाळ वनोद्यान धुळे जिल्हयात आहे. 

★शिवनेरी वनोद्यान पुणे जिल्हयात आहे. 

★हिमालय बाग वनोद्यान औरंगाबाद जिल्हयात आहे.

★सप्तशृंगी वनोद्यान नाशिक जिल्ह्यात आहे. 

★अजिंठा वनोद्यान औरंगाबाद जिल्हयात आहे. 

 ★सेमिनरी हिल्स हे वनोद्यान नागपूर जिल्हयात आहे.

★जायकवाडी उद्यान औरंगाबाद जिल्ह्यात आहे. 

★ सिंहगड वनोद्यान पुणे जिल्हयात आहे. 

 ★राणीबाग वनोद्यान बुलढाणा जिल्हयात आहे. 

 ★पाचगाव पार्वती वनोद्यान पुणे जिल्हयात आहे. 

 ★बनेश्वर उद्यान पुणे जिल्हयात आहे. 

 ★तबक बाग (पन्हाळा) कोल्हापूर जिल्हयात आहे. 

 ★नरेंद्र डोंगर सिंधुदुर्ग जिल्हयात आहे. 

 ★लोणार क्रेटर वनोद्यान बुलढाणा जिल्हयात आहे. 

 ★भांबुर्डी वनोद्यान पुणे जिल्हयात आहे. 

 ★दांडोबा डोंगर वनोद्यान सांगली जिल्हयात आहे. 

★प्रतापगड वनोद्यान सातारा जिल्हयात आहे. 

★अंबोली वनोद्यान सिंधुदुर्ग जिल्हयात आहे.

★मुळा-मुठा वनोद्यान पुणे जिल्हयात आहे. 

★ कजेभ्वरी वनोद्यान ठाणे जिल्हयात आहे.

★ प्रतापसिंह उद्यान सातारा जिल्हयात आहे. 

★ पाटणादेवी उद्यान जळगाव जिल्हयात आहे.

★ एलिफंटा उद्यान रायगड जिल्हयात आहे.

★ माथेरान उद्यान रायगड जिल्हयात आहे.

★ गंगापूर उद्यान नाशिक जिल्हयात आहे.

★ कस्तुरचंद पार्क नागपूर येथे आहे.

★ पं. नेहरू पार्क नांदेड जिल्हयात आहे. 

★हँगींग गार्डन मुंबई या ठिकाणी आहे.

महाराष्ट्राचे हवामान:

★ महाराष्ट्राचे हवामान उष्ण कटिबंधीय मोसमी प्रकारचे आहे.

★ हवामानाच्या दृष्टीने महाराष्ट्राचे तीन भाग पडतात.

★ महाराष्ट्राच्या पठारी भागाचे हवामान विषम व कोरडे आहे. 

★ सहयाद्रीच्या घाटमाव्यावर थंड व आर्द्र प्रकारचे हवामान असते.

★ कोकण किनारपट्टीचे हवामान दमट व सम प्रकारचे असते.

★ खंडांतर्गत स्थानामुळे नागपूरचे हवामान विषम प्रकारचे आहे.

★ चंद्रपूर हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक तापमान असलेला जिल्हा आहे. 

★ महाराष्ट्रातील हवेत मे महिन्यात जास्त उष्मा असतो.

★ खारे बारे दिवसा समुद्राकडून जमिनीकडे वाहतात. 

★ मुंबईत दमट हवामानामुळे कापड गिरण्या जास्त आहेत.

★महाराष्ट्रात तीन ऋतू होतात.

★ कोकणातील हवा बाराही महिने दमट असते.

★ माथेरानमधील हवामान नेहमी सम असते. 

★ घाटमाथ्यावर हिवाळ्यात लोकरी कपड्यांची आवश्यकता असते.

★महाराष्ट्रात डिसेंबर फेब्रुवारी दरम्यान हिवाळा असतो.

★ महाराष्ट्राचा पूर्वभाग भारतातील कमी पावसाच्या प्रदेशात मोडतो. 

★महाराष्ट्रात जून ते सप्टेंबर या कालावधीत पाऊस पडतो.

★ महाराष्ट्रात नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून सर्वाधिक पाऊस मिळतो. 

★ महाराष्ट्रात नैऋत्य मोसमी वारे अरबी समुद्रावरून येतात.

★ महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यात सर्वात कमी पाऊस पडतो.

★ वाईला कमी प्रमाणात पाऊस पडतो, कारण ते स्थळ पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात मोडते. 

★ महाराष्ट्रात कोकण विभागात सर्वाधिक पाऊस पडतो.

★ कोकण किनारपट्टीला पाहतो. 

★ मोसमी वारे सहयाद्री पर्वताने अडविले जावून कोकणात भरपूर पाऊस पडतो.

★महाराष्ट्रात येणारे नैऋत्य मोसमी वारे सहयाद्री पर्वतामुळे अडविले जातात. 

★अरबी समुद्रातून येणाऱ्या नैऋत्य मोसमी वान्यांपासून महाराष्ट्रात पाऊस पडतो. 

★महाराष्ट्रातील कोकण भागात २५०० ते ३५०० मिलीमीटर पाऊस पडतो. 

★महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात सर्वात जास्त पाऊस पडतो.

★अंबोली हे सहभाद्रीवरीलच नव्हे तर महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पावसाचे ठिकाण आहे. 

★अंबोली व महाबळेश्वर सह्याद्रिवरील सर्वाधिक पावसाची ठिकाणे आहेत. 

★सह्याद्रि पर्वताच्या पश्चिम उतारावर (घाटमाथ्यावर) प्रतिरोध प्रकारचा पाऊस पडतो. 

★महाराष्ट्रात सहयाद्री पर्वताच्या घाटमाथ्यावर सर्वात जास्त पाऊस पडतो. 

★सह्याद्रिच्या घाटमाथ्यावर सरासरी ६०० सें. मी. पाऊस पडतो. 

★महाराष्ट्र पठाराच्या बन्याच भागात फार कमी प्रमाणात पाऊस पडतो. 

★महाराष्ट्र पठाराच्या पूर्वेकडे पावसाचे प्रमाण कमी कमी होत जाते.

★अहमदनगर-सोलापूर हे जिल्हे महाराष्ट्रातील सर्वात कमी पाऊस पडणारे जिल्हे होत. 

★अहमदनगर-सोलापूर भागात सरासरी ५० सें. मी. पाऊस पडतो. 

★चंद्रपूर, भंडारा परिसरात सरासरी १५० सें. मी. पाऊस पडतो. 

★अहमदनगर महाराष्ट्रातील अवर्षणग्रस्त जिल्हा आहे. 

★दक्षिण महाराष्ट्रात उन्हाळ्यात आम्रसरी पडतात. 

★नागपूर विभागाच्या पूर्व विभागात जास्त पाऊस असतो.

★सोलापूर हा महाराष्ट्रातील सर्वात कमी पावसाचा जिल्हा आहे.  

★पर्जन्यमानाच्या दृष्टीकोनातून सोलापूर व नगर जिल्हयांना 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' म्हणतात.

 

X X

महाराष्ट्रातील नद्या व उपनद्या:

★गोदावरी नदीस 'दक्षिण भारताची गंगा' असे म्हणतात.

★गोदावरी नदीस 'महाराष्ट्राची गंगा' असेही म्हणतात.

★गोदावरी ही महाराष्ट्रातील मुख्य नदी आहे.

★गोदावरी नदी महाराष्ट्रातील सर्वात महत्त्वाची नदी आहे. ★उत्तर महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी नदी गोदावरी नदी आहे.

★गोदावरी नदी खोऱ्याचा भारतात दुसरा क्रमांक लागतो.

★गोदावरी नदी सह्याद्रि पर्वतात त्र्यंबकेश्वर येथे उगम पावते.

★गोदावरी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहते.

★गोदावरी नदी महाराष्ट्रातील सर्वात लांब नदी आहे.

★गोदावरी नदीची लांबी ९६८ कि. मी. आहे.

★महाराष्ट्रात गोदावरी नदीच्या काठावर सर्वात जास्त तीर्थक्षेत्रे आहेत.

★सिंधफणा नदी गोदावरी नदीची उपनदी आहे. 

★दक्षिणपूर्णा ही गोदावरीची उपनदी आहे.

★ दारणा नदी गोदावरी नदीची उपनदी आहे. 

★ वैनगंगा, पैनगंगा, प्रवरा, मांजरा व पूर्णा ह्या गोदावरीच्या उपनद्या आहेत.

★ मांजरा नदी बीड जिल्हयात बालघाट डोंगरात उगम पावते. 

★ पठारी प्रदेशातून वाहणारी तापी नदी पश्चिमवाहिनी आहे. 

★ नर्मदा नदी धुळे जिल्हयातून बाहते. 

★ भीमा नदीचे उगमस्थान भीमाशंकर पुणे जिल्हघात आहे. 

★ कुकडी नदी भीमा नदीची उपनदी आहे. 

★ पवना नदी भीमा नदीची उपनदी आहे.

★ मध्यप्रदेशातील सातपुडा पर्वतात तापी नदी उगम पावते. 

★ तापी ही महाराष्ट्रात दोन वेळा येऊन पुढे जाणारी नदी आहे.

★ तापी नदी पुळे जिल्हयाच्या सरहद्दीवरून वाहणारी नदी आहे.

★ तापी नदी सुरत या ठिकाणी अरबी समुद्राला मिळते. 

★ तापी नदी महाराष्ट्रातील जळगाव व धुळे या दोन जिल्ह्यातून बाहले.

★ गिरणा नदी तापी नदीची उपनदी आहे. 

★ पूर्णा नदी तापी नदीची उपनदी आहे..

★ नर्मदा नदी महाराष्ट्र-गुजरात सीमेवरून वाहते.

★ नर्मदा ही नदी विंध्य व सातपुडा पर्वतातून वाहते. 

★ नर्मदा ही पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहणारी नदी आहे.

★ नर्मदा ही महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेवरून वाहणारी नदी आहे. 

★ नर्मदा नदी अरबी समुद्राला भडोच येथे मिळते.

★ भीमा व कृष्णा हा दक्षिण महाराष्ट्रातील मुख्य नद्या आहेत. 

★ भीमा नदी सह्याद्री पर्वतात उगम पावते.

★ भीमा नदी सोलापूर जिल्ह्यातून वाहत जाते.

★ भीमा नदी कृष्णा नदीस मिळते.

★ नीरा नदी भीमा नदीची उपनदी आहे. 

★ नीरा ही बालाघाटच्या दोन डोंगरातून बाहेर पडणारी नदी आहे.

★ इंद्रायणी, घोड, सीना, मुळा आणि मुठा या भीमा नदीच्या उपनद्या आहेत. 

★ अर्धवर्तुळाकार वाहणाऱ्या भीमेस पंढरपूर येथे 'चंद्रभागा' नावाने ओळखले जाते.

★ सातारा जिल्हयातील महाबळेश्वर येथून कृष्णा नदी उगम पावते. 

★ कृष्णा नदी महाराष्ट्रानंतर कर्नाटक व आंध्रप्रदेश राज्यातून वाहत जाते.

★ वेण्णा नदी कृष्णा नदीची उपनदी आहे. 

★ येरळा नदी कृष्णा नदीची उपनदी आहे.

★ महादेव डोंगरामुळे भीमा व कृष्णा यांची खोरी वेगळी झाली आहेत. 

★ कृष्णा व पंचगंगा नद्यांच्या खोऱ्यातील प्रदेश अत्यंत सुपीक आहे.

★ गोदावरी व कृष्णा या नद्या बंगालच्या उपसागराला मिळतात.

★कोकणातील नद्या अरूंद व वेगवान आहेत.

★कोकणातील नद्या पहाडांच्या उतारामुळे पश्चिमवाहिनी आहेत.

★वैतरणा ही सह्याद्रि पर्वतात उगम पावणारी नदी आहे.

 ★वैतरणा, उल्हास, सावित्री आणि वशिष्ठी या पश्चिमवाहिनी नद्या कोकण भागातून वाहतात.

★कोयना, वारणा व पंचगंगा या कृष्णा नदीच्या उपनद्या आहेत.

★कन्हान नदी वैनगंगा नदीची उपनदी आहे.

★वैनगंगा ही महाराष्ट्राच्या अतिपूर्वेकडील महत्त्वाची नदी आहे.

★वैनगंगा नदी सातपुडा पर्वतात उगम पावते.

★वैनगंगा नदी शिवणी येथे उगम पावते.

★पैनगंगा नदी वैनगंगा नदीची उपनदी आहे.

★पैनगंगा नदी अजिंठा डोंगरात बुलढाणा जिल्हयात उगम पावते.

★वर्धा नदी वैनगंगा नदीची उपनदी आहे.

★वर्धा व वैनगंगा यांच्या संगमातून निर्माण झालेल्या नदीस 'प्राणहिता नदी' म्हणतात. 

★गडचिरोली जिल्ह्याच्या व मध्यप्रदेशाच्या सीमेवरून प्राणहिता नदी वाहते. 

★बिंदुसरा नदी सिंधफणा नदीची उपनदी आहे.

★काटेपूर्णा नदी पूर्णा नदीची उपनदी आहे.

★नळगंगा नदी पूर्णा नदीची उपनदी आहे. 

★महाराष्ट्रात मुठा नदीवर खडकवासला या ठिकाणी धरण बांधलेले आहे. 

★कोयना योजना महाराष्ट्रातील कोयना नदीवर आहे.

★ज्ञानगंगा नदी बुलढाणा जिल्ह्यातून वाहते. 

★इंद्रावती ही महाराष्ट्र व मध्यप्रदेशाच्या सीमेवरून वाहणारी नदी आहे.

★महाराष्ट्र व गोवा यांना जोडणाऱ्या मांडवी नदीवर नेहरू पूल आहे.

महाराष्ट्रातील नदीकाठावरची शहरे :

★नांदेड शहर गोदावरी नदीच्या काठी बसलेले आहे. 

★जेजूरी कन्हा नदीच्या काठावर वसलेले आहे.

★आळंदी व देहू ही इंद्रायणी नदीच्या काठावर वसलेली आहेत. 

★शेगांव उरमोडी नदीच्या तीरावर वसलेले आहे.

★सिरोंचा शहर गोदावरी-प्राणहिता संगमावर वसलेले आहे.

★नेवासे हे शहर प्रवरा नदीकाठी बसलेले आहे. 

★वाई व सांगली ही शहरे कृष्णा नदीकाठी बसलेली आहेत.

★गंगाखेड व कोपरगाव ही शहरे गोदावरी नदीकाठी वसलेली आहेत. 

★माहूर हे इंद्रायणी नदीच्या तीरावर वसलेले स्थळ आहे.

★रामटेक बैनगंगा नदीच्या काठी वसलेले आहे. 

★संगमनेर प्रवरा नदीकाठी बसलेले आहे.

★ पैठण गोदावरी नदीकाठी बसलेले आहे. 

★ पंढरपूर हे तीर्थक्षेत्र भीमा नदीच्या तीरावर बसलेले आहे.

★ पैनगंगा व वर्धा यांचा संगम चंद्रपूर येथे झाला आहे. 

★ कृष्णा व कोयना नक्यांचा संगम कन्हाड प्रितीसंगम येथे होतो. 

★ भीमा-कृष्णा नदीचा संगम रायचूर येथे झाला आहे. 

★ कृष्णा व पंचगंगा नदीचा संगम नरसोबाची वाडी येथे झाला आहे. 

★ पहिल्या पाटबंधारे (जलसिंचन) आयोगाचे अध्यक्ष स. गो. बर्वे होते. 

★ अहमदनगर हा सर्वात जास्त जलसिंचन क्षेत्र असलेला जिल्हा आहे. 

★ 'गंगापूर' हे महाराष्ट्रातील पहिले मातीचे धरण आहे. 

★ जायकवाडी हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा प्रकल्प आहे. ★ जायकवाडी जलाशयाचे नाव 'नाथसागर' असे आहे. 

★ जायकवाडी धरणाचा पहिला टप्पा २४ फेब्रुवारी, १९७६ रोजी पूर्ण झाला.

★ वर्धा व वैनगंगा संगम शिवनी येथे झाला आहे. 

★ मुळा-मुठा नदीचा संगम पुणे येथे झाला आहे.

★कृष्णा-वारणा नदीचा संगम हरीपूर येथे झाला आहे.

X X

महाराष्ट्रातील जलसिंचन:

★ महाराष्ट्रात जलसिंचन महामंडळ नाशिक येथे आहे.

★महाराष्ट्रातील १२.३ टक्के क्षेत्र जलसिंचनाखाली आहे.

★ महाराष्ट्रातील शेतीसाठी विहिरी हे सर्वाधिक पाणी पुरवठ्याचे साधन आहे. 

★ महाराष्ट्रातील एकूण जलसिंचनापैकी ५८% जलसिंचन विहिरीमार्फत होते.

★ गंगापूर धरण हे नाशिक जिल्ह्यातील प्रमुख घरण आहे.

★ गोदावरी नदीवरील जायकवाडी प्रकल्प पैठण येथे आहे.

★ बोर नदीवरील यशवंत घरण वर्धा येथे आहे. 

★ तुळशी प्रकल्प कोल्हापूर जिल्ह्यात आहे.

★ सिद्धेश्वर धरण दक्षिण-पूर्णा नदीवर आहे.

★ कोयना नदीस महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी म्हणतात. 

★ धरण नांदेड जिल्ह्यातील पूर्णा नदीवर आहे.

★ नांदेड जिल्ह्याचा कायापालट करणारा विष्णुपुरी प्रकल्प मराठवाडा विभागात आहे. 

★ सूर्य योजना ठाणे जिल्ह्यासाठी आहे.

★ भंडारा जिल्ह्यातील गोसीखुर्द येथील इंदिरा सागर प्रकल्प विदर्भ भागात आहे.

★ कोल्हापूर जिल्ह्यात भोगावती नदीवर राधानगरी धरण बांधले आहे. 

★ तानसा धरण ठाणे जिल्ह्यात आहे.

★ पुणे जिल्ह्यातील भाटघर धरण नीरा नदीवर आहे.

 ★धरण वारणा नदीवर आहे.

★कुकडी योजनेचा फायदा पुणे व अहमदनगर या दोन जिल्ह्यांना होणार आहे.

★अप्पर पैनगंगा योजना परभणी, यवतमाळ व नांदेड जिल्ह्यांसाठी आहे. 

★कोयना धरणासाठी प्रसिद्ध असलेले हेळवाक सातारा जिल्ह्यात आहे.

★ प्रवरा कॅनॉलमुळे अहमदनगर जिल्ह्यास फायदा झाला आहे.

★ प्रवरा नदीवरील विल्सन डॅम (भंडारदरा धरण) अहमदनगर जिल्ह्यात आहे. 

★उजनी प्रकल्प सोलापूर जिल्ह्यात भीमा नदीवर आहे. 

★चासकमान योजना पुणे जिल्ह्यात आहे. 

★पुणे जिल्ह्यातील पानशेत व खडकवासला ही धरणे मुठा नदीवर आहेत.

★मुळा योजनेचा फायदा पुणे व अहमदनगर या जिल्ह्यांना होतो.

★भीमा सिंचन योजनेपासून पुणे जिल्ह्यास पाणी मिळते.

★मुळशी हे धरण मुळा नदीवर पुणे जिल्ह्यात आहे.

★पेंच योजनेचा फायदा नागपूर व भंडारा जिल्ह्यांना होतो.

★दारणा धरण नाशिक जिल्ह्यात दारणा नदीवर बांधले आहे.

★येळवंडी नदीवरील लॉईड धरण खोपोली येथे आहे.

★मोडकसागर धरण रायगड जिल्ह्यात आहे.

★बुलढाणा जिल्ह्यातील नळगंगा धरण नळगंगा नदीवर बांधले आहे.

★अप्पर तापी योजना जळगाव जिल्ह्यात आहे..

★काळ योजना रायगड जिल्ह्यात आहे.

★ बांध योजना भंडारा जिल्ह्यात आहे. 

★वाघुर योजना जळगाव जिल्ह्यात आहे. 

★दुधगंगा योजनेचा फायदा कोल्हापूर जिल्ह्याला होतो. 

★अप्पर वर्धा योजना अमरावती जिल्ह्यात आहे. 

★पैनगंगा धरण बुलढाणा जिल्ह्यात आहे. 

★ कोयना नदीवरील शिवाजीसागर हे धरण सातारा जिल्ह्यात आहे.

★गिरणा नदीवर चणकापूर येथे धरण बांधले आहे.

★ काटेपुर्णा धरण अमरावती जिल्ह्यात आहे.

★वारणा धरण कोल्हापूर जिल्ह्यात आहे.

★बिंदुसरा धरण बीड जिल्ह्यात आहे. 

★वैतरणा नदीवर मोडकसागर धरण बांधले आहे.

★ तापी खोऱ्यातील गिरणा प्रकल्प धुळे जिल्ह्यात आहे.

★ नर्मदा प्रकल्पाचा फायदा महाराष्ट्रातील धुळे जिल्ह्यास होणार आहे.

★निळवंडे धरण अहमदनगर जिल्ह्यात बांधण्यात येत आहे. 

★असलमेंढा धरण चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे. 

★इटियाडोह योजनेचा फायदा भंडारा व चंद्रपूर या दोन जिल्ह्यांना मिळतो.

★महाराष्ट्राने 'पाझर तलाव' योजना यशस्वीरित्या राबविली आहे.

★ महाराष्ट्रातील जायकवाडी प्रकल्प कोरडवाहू जमीन ओलीताखाली आणणे या प्रमुख हेतुने हाती घेण्यात आला. 

★ उपसा जलसिंचन योजना जेथे शेतजमीन पाण्यापेक्षा उंचपातळीवर असते त्या ठिकाणी उपयुक्त ठरते.

★ जायकवाडी योजना स्टेज- २ औरंगाबाद, अहमदनगर, बीड, परभणी व नांदेड जिल्ह्यांसाठी आहे 

महाराष्ट्रातील आंतरराज्यीय प्रकल्प:

★ पेंच प्रकल्प हा महाराष्ट्र व मध्यप्रदेश यांचा संयुक्त प्रकल्प आहे.

★ तिल्लारी प्रकल्पासाठी महाराष्ट्राने गोवा राज्याचे सहकार्य घेतले आहे.

★ लोअर पैनगंगा प्रकल्पासाठी महाराष्ट्राने आंध्रप्रदेश राज्याचे सहकार्य घेतले आहे.

★ बावनथडी प्रकल्प मध्यप्रदेश राज्याच्या सहकार्याने निर्मिला आहे.

★ तेलगु गंगा प्रकल्प महाराष्ट्र व आंध्रप्रदेश या दोन राज्यांचा संयुक्त प्रकल्प आहे. 

★ भोपाळपट्टल प्रकल्प महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश व आंध्रप्रदेश या राज्यांचा संयुक्त प्रकल्प आहे. 

★ दूधगंगा प्रकल्प कर्नाटक राज्याच्या सहकार्याने उभारला आहे.

★ महाराष्ट्र आणि आंध्रप्रदेश यांच्या सीमेवर नांदेड जिल्हयात इंचमपल्ली प्रकल्प आहे.

★ कालीसरार प्रकल्प महाराष्ट्र व मध्यप्रदेश या राज्यांच्या सहकायनि उभारला आहे.

★ लेंडी प्रकल्प आंध्रप्रदेश राज्याच्या सहकायनि उभारलेला आहे.

★ नर्मदा विकास प्रकल्पाशी महाराष्ट्र, गुजरात व मध्यप्रदेश या राज्यांचा संबंध आहे.

View, Comments and share....